„Metody i formy pracy na lekcjach wychowania fizycznego”

opracowanie: mgr Joanna Bień

O efektywności zajęć wychowania fizycznego w dużej mierze stanowi wybór form i metod nauczania. Ich atrakcyjność, dostosowanie do rozwoju psychofizycznego dziecka, stworzenie możliwości maksymalnego wykorzystania czasu i optymalnej intensyfikacji dzięki właściwej organizacji są decydującymi czynnikami właściwego przebiegu całego procesu wychowania fizycznego w szkole. Metoda z naukowo- metodycznego punktu widzenia jest pojęciem złożonym, posiadającym określone cechy takie jak: świadome kierowanie na cel, kolejność czynności działania, systematyczność, powtarzalność, określoność zastosowania. Ogólnie można powiedzieć, że metoda to świadomie stosowany sposób postępowania dla osiągnięcia określonego celu. Każdy nauczyciel dobierając odpowiednie metody na poszczególne jednostki lekcyjne posługuje się odpowiednimi dla grupy kryteriami. Oto najważniejsze z nich:

Stopień trudności nauczanej czynności ruchowej,

Wiek uczących się,

Uzdolnienia ruchowe,

Cel nauczania.

Minione dziesięciolecia XX w stanowiły swoistą mozaikę kierunków i metod pracy na lekcjach wych. fiz. Usystematyzowanie ich jest bardzo trudne i skomplikowane. W polskiej literaturze fachowej dokonano wielu prób klasyfikacji metod, rozpatrując zagadnienie z różnych punktów widzenia. Opracowując niniejszy referat posłużyłam się systematyką metod prowadzenia zajęć wg. Gniewkowskiego, przede wszystkim dlatego, że uwzględnia ona metody znajdujące powszechne zastosowanie w szerokim przedziale wiekowym dzieci objętych wychowaniem fizycznym.

Podział metod wg. Gniewkowskiego:

I. Metody kreatywne:

1. Propedeutyka twórczej aktywności ruchowej:

samorzutna działalność ucznia, jako czynnik wzbogacający psychoruchowe doświadczenia dziecka,

próby zastosowania najwłaściwszych rozwiązań ruchowych w różnych sytuacjach (metoda prób i błędów)

zabawy tematyczne(twórcze) i konstrukcyjne.

2.Metody prowadzenia zajęć wych. fiz. :

a. opowieść ruchowa,

b. gimnastyka twórcza (ekspresyjna) R.Labana (improwizacja ruchowa),

c. praca szkolna K. Orfa

d. gimnastyka rytmiczna A. i M. Kniessów

II. Metody odtwórcze prowadzenia zajęć:

1.zabawy naśladowcze,

2.metoda zabawowo- naśladowcza,

3.metoda zadań ruchowych zamkniętych (bezpośredniej celowości ruchu)

4.metoda ścisła,

5.metoda programowanego nauczania oraz małych

obwodów,

III Metody intensyfikujące zajęcia poprzez zastosowanie nowoczesnych rozwiązań organizacyjnych, takich jak:

1.metoda stacyjna (obwodowa),

2.metoda zadań dodatkowych,

3.metoda tory przeszkód i ścieżki zdrowia,

4.metoda wiązania ruchu z muzyką i rytmem,

5.praca w małych grupach,

6.współzawodnictwo jako doping do intensywniejszego wysiłku.

W praktyce szkolnej metody te zazębiają się z metodami rozwijania podstawowych cech motorycznych, do których zaliczamy szybkość, siłę, wytrzymałość.

S. Strzyżewski proponuje rozwijać te cechy za pomocą następujących metod:

Metody kształcenia szybkości:

a). metoda powtórzeniowa- polega na powtarzaniu ćwiczeń z maksymalną prędkością, przy czym czas trwania ćwiczenia jest ściśle określony, podobnie jak ilość powtórzeń i czas oraz charakter przerw wypoczynkowych.

b). metoda treningu na submaksymalnych prędkościach- polega wykonywaniu ćwiczeń z intensywnością: 85-95%

aktualnych możliwości ćwiczącego, a ewentualne zmniejszenie intensywności ćwiczeń należy łączyć ze zwiększeniem czasu pracy(zwiększenie ilości powtórzeń, wydłużenie odcinków pracy, skrócenie czasu przerw wypoczynkowych),

2.Metody kształtowania siły:

a). metoda krótkotrwałych maksymalnych wysiłków,

b). metoda wielokrotnych wysiłków zw. również metodą maksymalnych ilości powtórzeń, posiada ona kilka wariantów:

niewielka ilość serii, przy czym ćwiczenia w jednej serii wykonuje się do granic możliwości,

tylko w ostatniej serii wykonuje się ćwiczenia do granic zmęczenia,każdą serię wykonuje się do granic zmęczenia,

c).metoda powtórzeniowa- polega na wielokrotnym powtarzaniu ćwiczenia o jednakowej intensywności

3. Metody kształtowania wytrzymałości:

a). metoda ciągła- polega na wykonywaniu pracy o stałej i umiarkowanej intensywności i czasie jej trwania,

b). metoda powtórzeniowa- charakteryzuje się zmienną liczbą powtórzeń optymalnym czasem przerw wypoczynkowych i głównie służy osiąganiu wytrzymałości krótkiego czasu,

c). metoda interwałowa- polega na wyraźnym, precyzyjnym określaniu wielkości obciążeń, jednoznacznym wyznaczaniu intensywności pracy, zmiennych, ale zawsze określonych przerwach wypoczynkowych oraz na określaniu ilości powtórzeń. Bardzo ważne jest, aby każde powtórzenie zachodziło jeszcze w warunkach zmęczenia po poprzednim wysiłku.

IV Metody nauczania ruchu:

Syntetyczna- polega na ujęciu całościowym zasadniczego schematu ruchu. Jest to najbardziej naturalna metoda nauczania. Stosuje się ją w nauczaniu ruchów i czynności naturalnych : bieg, skok, rzut, w zabawach i innych dziedzinach sportu. Wadą tej metody jest możliwość przy niewłaściwym postępowaniu, utrwalania zbędnychi niepotrzebnych nawyków, które potem trudno jest wyeliminować. Zasadniczo nie stosuje się jej przy nauczaniu ćwiczeń złożonych i trudnych,

metoda ta wymaga wnikliwego nadzoru oraz właściwej kolejności w nauczaniu poszczególnych aktów ruchowych.

Analityczna- polega na rozłożeniu ruchu na części składowe. Nauczając tą metodą dążymy do ułatwienia nauczania złożonych ćwiczeń , ucząc prostych elementów składowych, a następnie połączenie ich w całość. Stopień rozłożenia ćwiczenia zależy od poziomu sprawności, przyswajania wiadomości i umiejętności ucznia. Podczas stosowania tej metody musimy pamiętać, że poszczególne elementy nie stanowią ćwiczenia samego w sobie, dopiero w połączeniu z innymi elementami przyjmują zamkniętą, sensowną całość. Metodą analityczną posługujemy się

przy nauczaniu trudnych ćwiczeń gimnastycznych,pewnych elementów gier sportowych, lekkiej atletyki pływania czy jazdy figurowej na łyżwach.

3.Kombinowana- polega na połączeniu poprzednich metod w sposobie dochodzenia do celu. Początkowo naucza się całościowo aby następnie wyodrębnić złożone elementy i doskonalić je metodą analityczną a potem znowu powrócić do nauczania całościowego.

W tym miejscu należałoby wspomnieć jeszcze o dwóch grupach metod, które choć występują w wychowaniu fizycznym, nie są zaś dla niego specyficzne:

Metody wychowawczego oddziaływania:

metody oparte na osobistym wpływie nauczyciela,

metody wpływu sytuacyjnego,

metody wpływu społecznego,

Metody przekazywania wiadomości:

przekazywanie uwag, informacji i wiadomości w toku pracy (ćwiczeń) dziecka,

rozmowy z dziećmi,pogadanka,swobodne wypowiedzi dzieci na tematy związane z wych. fiz. ,

zabawy i gry dydaktyczne,bezpośrednie obcowanie z książką i obrazkami o interesującej nas tematyce,obserwacja imprez sportowych oraz udział dzieci w organizowanych dla nich imprezach rekreacyjno- sportowych.

 

 

Metody nauczania techniki oparte przede wszystkim na charakterze i rodzaju postrzegania zmysłowego

M. Niewiadomski sklasyfikował następująco:

 

I Słowne, inaczej słownego ujęcia ruchu- oparte są na dydaktycznych zasadach świadomości i aktywności ucznia. Stosując tą metodę posługujemy się opisem i objaśnieniem danego zadania ruchowego, pamiętając równocześnie o dotychczasowych doświadczeniach, wiadomościach i praktycznych umiejętnościach ucznia oraz o jego aktualnych możliwościach i uzdolnieniach ruchowych.

II Oglądowe – opierają się na klasycznej metodzie poglądowości, oddziałują przede wszystkim na analizator wzroku,(demonstracja, ilustracje, rysunki, film, kinogramy, oglądanie imprez sportowych, zawodów i pokazów,).Stosujemy je przede wszystkim

w nauczaniu ruchów prostych, pamiętając o kierowaniu obserwacją i jej doskonaleniu. Możliwość częściowego ujęcia ruchu- w przypadku filmu w zwolnionym tempie-przyspiesza proces uczenia się, pozwala na dokładną analizę trudniejszych ćwiczeń i eliminowania powstałych błędów.

 

III Wyobrażeniowo-myślowe (ideomotoryczne, trening mentalny)

IV Praktycznego działania-stosowana w przypadku doskonalenia ruchu oraz konkretnych czynności utylitarnych.

W praktyce jest to wielokrotne powtarzanie mniej lub bardziej opanowanej czynności ruchowej z uwzględnieniem dotychczasowych doświadczeń, aż do wytworzenia nawyku lub stereotypu ruchowego. Metoda ta ma zastosowanie również wtedy, gdy nauczyciel daje uczniom do wykonania jakieś zadanie, nie określając sposobu wykonania .Przy zachowaniu własnej inwencji, pomysłowości i inicjatywy, uczeń rozwiązuje praktycznie swoje zadanie w sposób niepowtarzalny.

kształtowanie sprawności czynnościowo-ruchowej,(np. siła, szybkość, metoda ciągła, (body bulding),

Są to następujące metody:

metoda prób i błędów,

całościowa (syntetyczna),

cząstkowa (analityczna),

mieszana (kombinowana),

odtwórcza,

usamodzielniająca,

twórcza,

zadaniowa,

problemowa,

metoda od całości poprzez szczegół do całości,

wszechstronna,

kontrastowa (opiera się na czuciu kinestetycznym, np. płetwy na ręce),

zapobiegająca (błędom- układ metod zapobiegających błędom),

programowa,. metody uczące techniki sportowej: -ogólne (podstawowe) i specyficzne (swoiste dla konkretnej dyscypliny)

Wymienione powyżej metody często występują łącznie, ponieważ nie można nauczać np. .metodą poglądową nie popartą słownym objaśnieniem i działalnością praktyczną.

Formy nauczania:

ścisła – uczeń powinien wykonywać zadanie ruchowe koncentrując uwagę przede wszystkim na dokładności. Forma ta sprzyja opanowaniu umiejętności zgodnie z modelem techniki. Jednak ze względu na stosunkowo mała atrakcyjność tej formy, nieprzemyślane stosowanie tego typu ćwiczeń może powodować zniechęcenie i obniżenie aktywności. Trzeba pamiętać, że zwiększenie stopnia trudności ćwiczeń wpływa pozytywnie na zaangażowanie w tego typu ćwiczeniach.

zabawowa – w wyniku rywalizacji (indywidualnej lub grupowej) występującej w tej formie uczniowie skupiają uwagę przede wszystkim na wygranej, dlatego też dokładność wykonywanych ćwiczeń odbiega od techniki modelowej. Jednakże jest to forma bardzo atrakcyjna, co motywuje uczniów do aktywnego udziału w zajęciach. Podobnie jak w ścisłej formie, tak też i tu niedostosowanie trudności ćwiczeń może znudzić i zniechęcić uczniów.

fragmentów gry – uczeń rozwiązuje zadanie poprzez wykorzystanie posiadanych umiejętności w sytuacji zbliżonej do gry właściwej(wycinek akcji). Od formy ścisłej różni ją występowanie przeciwnika, do którego działań należy się dostosować. Uwaga ćwiczącego skupiona jest przede wszystkim na poszukiwaniu rozwiązania sytuacji taktycznej.

gry:

*uproszczonej – uproszczone są przepisy które decydują o wydłużeniu czasu trwania akcji u początkujących,

*szkolnej – stosowane są tu dodatkowe, specyficzne przepisy, które prowokują częstsze niż w grze właściwej występowanie określonych elementów techniki czy też sytuacji taktycznych,

*właściwej – prowadzona jest zgodnie z obowiązującymi przepisami dotyczącymi rozgrywek międzyszkolnych lub ligowych.

 

Dydaktyczne zasady nauczania:

1.Zasada świadomości i aktywności:

Rozbudzenie zainteresowań motywuje do osiągania celów, a w konsekwencji pobudza aktywność, uczniowie więc powinni rozumieć cele nauczania(również cele poszczególnych zajęć) i akceptować je,

2. Zasada poglądowości:

Wiadomości należy przekazywać i ułatwiać opanowanie umiejętności poprzez różnego rodzaju środki wizualne(np. pokaz). Takie formy przekazu są atrakcyjne i powinny uzupełniać przekaz słowny.

3.Zasada dostępności:

Zadania stawiane uczniom trzeba dostosować do ich możliwości- nie mogą być ani zbyt trudne, ani zbyt łatwe. Odnosi się to do postępowania z grupą jak i z poszczególnymi uczniami(indywidualizacja ).

4.Zasada trwałości;

Zdobyte wiadomości i opanowane umiejętności powinny być utrwalone w toku następnych zajęć. Dużą rolę odgrywa tu kontrola umiejętności, która wywołuje tzw. wzmocnienia psychiczne(pobudza motywację).

5.Zasada systematyczności:

Nauczanie powinno być procesem ciągłym, a treść zajęć dostosowana do ich częstotliwości, tak aby występowało optymalne tempo nauczania.

LITERATURA:

S. Strzyżewski – „Proces wychowania w kulturze fizycznej.” WARSZAWA 1986, WSiP,

S. Strzyżewski – „Metody treningowe w procesie wychowania fizycznego.” WYCHOWANIE FIZYCZNE I HIGIENA SZKOLNA 1985, nr 5,

W. Gniewkowski, K. Wlażnik. – „Wychowanie fizyczne.”WARSZAWA1990,WSiP,

M. Szczepanik, T. Klocek – „ Siatkówka w szkole.” KRAKÓW 2005, AWF Kraków.

powrót